معماری اسلامی

خلق یک اثر در معماری
آذر ۲۵, ۱۳۹۵
تحلیل موزه
آذر ۲۷, ۱۳۹۵
نمایش همه

نقش و جایگاه معماری اسلامی در تمدن اسلامی

 

معماری اسلامی در برگیرنده از زبان قرآن است و عمق و غنای تمدن اسلام را با بهره گیری از روح معنویت نشان می دهد . آن چه که بیشتر از دیگر هنرها توجه انسان را به خود معطوف داشته است معماری و هنرهای تجسمی بود که انسان بر روی اشیا و یا ساختمانها می ساخت به گونه ای که تجلی معماری در تصاویر و یا کنده کاری ها معلوم است . اما باید میان معماری و هنر معماری تفاوت قائل آمد چرا که در معماری منظور ساخت و ساز در راستای انجام وظیفه اجتماعی و خدمت رسانی است و در هنر معماری تأکید بر استفاده از شاهکارهای هنری و دستاوردهای تزئینی است  با توجه به وجود تفاوت معماری و هنر معماری ، معماری اسلامی شاخصه ای جداست ، که آن را از سبک بناها جدا می سازد و برگرفته از اندیشه های معنوی شخص است ابداعی که معمار آن را نداشته است . و این به علت ویژگی های دینی در اندیشه زیباشناسی اسلام در معماری اسلامی متجلی می شود.
کلید واژه :
معماری ،  اسلامی ،  تمدن .

با توجه به مطالعات و تحقیقات فراواین که در این زمینه نموده ام ، یافتم که پیدایش معماری به وسیله انسان به روشنی مشخص نیست انسان که زندگی را از غار آغاز کرد و بر اثر چه عواملی به فکر سرپناه برای خویش نائل شد سوالی است بی پاسخ . از غاری که زندگی می کرد الهام گرفت یا از درختی که سایبانی مناسب در فصل گرما بود ؟ به هر حال انسان پیش از تاریخ به هر نحو که بود موفق به ایجاد آثار معماری گردید . هر چند که شاید آثار به جا مانده اولیه آن را اثری معمارانه محسوب نباشد ، ولی به نظر می رسد که با توجه به شرایط زمانی باید آن را اثری معمارانه محسوب نمود که از اهمیت خاصی هم برخوردار بوده است . هر چندکه تألیف و نگارش تاریخ معماری دشواری های خاص خود را دارد ولی ارائه اطلاعات انسانی را به سمت مطالعات ژرف تر سوق می دهد . در معماری اسلامی هدف یاری رساندن به اکثر جامعه است .

معنای لغوی معمار
معمار از لحاظ لغوی کسی که طرح و نقشه ساختمانی را کشد و در بنای آن مراقبت کند .
۱)معماری عمل و شغل معمار ، ۲) بنا ، ۳) عمارت و آبادانی و تعمیر کننده ، ۴) رتبهای در فراماسوری
اصطلاحی : نوعی شغل است که در عمران و آبادانی و تعمییرات ساختمانی یا شهرسازی از آن بهره گرفته می شود .
معنای معماری اسلامی
نوعی معماری که برگرفته شده از سنت های قومی اسلامی در عربستان و نوعی تزیین به وسیله ی خطاطی ، هندسی و نقوش اسلیمی است هنر و معماری همیشه نقشی محوری در تمدن اسلامی ایفا کرده اند نقشی که در برگیرنده ی طیف وسیعی از ارزش ها « از اصول معنوی » تا جنبه های « فنی » که این تمدن را می سازند آن ها را از یک سو حقیقتی معنوی و از سوی دیگر که شکوفایی نظم اجتماعی است بیان می کند.
معنای لغوی تمدن
تمدن درلغت به معنای شهرنشین شدن ،خوی شهر گزیدن و به اخلاق مردم شهر آشنا شدن . زندگانی اجتماعی ، همکاری مردم با یکدیگر در امور زندگانی و فراهم ساختن اسباب ترقی و آسایش خود آمده است.
تعریف اصطلاحی تمدن
در اصطلاح تعاریف متعددی از تمدن شده است . برخی از آنها عبارتند از :
۱-تمدن مجموعه ی اعمال و آرایی است که در هر جامعه افراد انسانی از بزرگتران فرا می گیرند و به نسل جوان تحویل می دهند .
۲- تمدن نظامی است اجتماعی که موجب تسریع دستاوردهای فرهنگی شده و به منظور بهره گیری از اندیشه ها ، آداب ، رسوم و هنر دست به ابداع و خلاقیت می زند.
۳- تمدن نظامی است سیاسی که اخلاق و قانون نگهدارنده ی آن می باشدو نظامی است اقتصادی که با تداوم و تدبیر مهارت پایدار خواهد شد .
۴- تمدن حاصل و نتیجه ی معرفتها و مهارت هایی که نسل های مختلفی در گذر از شرایط بدوی به شرایط طبیعی گردآورده ، حفظ کرده و در زندگی عملی خود به کار بسته اند .
آن چه که در تمام این تعاریف وجود دارد و مشترک است تمدن ، پویایی و تکامل و پیشرفت جامعه از وضعیت موجود آن است ، گرچه برخی تمام افراد جامع را در ایجاد این تکامل سهیم می دانند و هر کس به نوعی در آن همکاری دارد بر خلاف برخی که تنها افراد ممتاز جامعه را در ایجاد آن سهیم می دانند.

فصل اول
معماری پیش از تاریخ اسلام
پیدایش ابتدایی ترین نیاکان ما بر روی کره ی زمین را در حدود یک میلیون سال پیش می دانند و باستان شناسان ظهور انسان را بر روی کره ی زمین از روی ابزاری که می ساخته است تعیین می کنند . انسان برای جبران نقایص دستگاه های فیزیولوژیکی خود در فراهم آوردن خوراک و جان پناه به وسایلی نیاز دارد و به کمک همبستگی ظریف و دقیقی که دست و چشم از راه مغز و دستگاه عصبی وجود دارد ، قادر است این وسایل را بسازد .
نخستین آثاری که از انسان ابزار ساز به دست آمده است متعلق به حدود ۰۰۰/۴۰ سال قبل است. البته انسان ابتدایی همه وقت می توانسته است ابزارهایی را به کاربرد ، اما ساختن ابزار ، کاری پیچیده تر است . در طول آخرین دوره ی پارینه سنگی یعنی حدود ۰۰۰/۲۰ سال پیش است که با نخستین آثار هنری انسان ابتدایی رو به رو می شویم و شگفت اینجاست ، که آثار در همان حالتی که هستند ظرافت و استحکامی دارند که از تازه کاری ناشیانه به دور است .
انسانهای ادوار کهن پیش از رسیدن به مراحل تکوین فرهنگی و زندگی یکجا نشینی از طریق شکار حیوانات ارتزاق می نمودند و با شروع فصل سرما به غارها پناه می بردند .
هر چند زیباترین آثار انسان غارنشین ، نقاشی ها و تصاویر روی دیوار غارهاست ، اما آثار دیگری چون نقش برجسته ها و مجسمه ها کشف شده که از سنگ و استخوان بوده و تصاویر حیوانات را بر روی آن کنده و یا از آن ها مجسمه انسان را ساخته اند . آن چه که انسان این دوره در غارها از خود به جای گذاشته مربوط به دوره ی دیرینگی سنگی است.
تقسیم قراردادی زمان پیش از تمدن بشر ، تحت عنوان ، دیرینه سنگی ، میان سنگی و نوسنگی بر اساس تکامل ابزارهای سنگی و نحوه ی استفاده ی  آن هاست ، که زمان و طول مدت این دوره ها در بین مناطق مختلف جهان متفاوت است . ولی آن چه مسلم است ، دوره دیرینه سنگی در بین النهرین از قدمت بیشتری برخوردار است و طبیعتاً شروع دوره های دیگر نیز در این منطقه (بین النهرین) ، زوردتر از سایر نقاطی است ، که فرهنگ های اولیه را در خود پذیرا باشند . قدر مسلم این است که دوره ی میان سنگی در اروپا ، همان زمان با عقب نشینی یخچال ها و نابودی ماحوت ها بوده است . در این دوره ، انسان موفق به اهلی ساختن سک شد . در دوره ی میان سنگی که برخی از دانشمندان آنرا ، مرحله ی گذر از دوره ی پارینه سنگی به نوسنگی دانسته اند ، ابزارهای سنگی و نحوه ی زندگی انسان نخستین ، قدری پیشرفت داشته است ، به این دلیل ، دوره میان سنگی را مقدمه ای بر دوره ی نوسنگی دانسته اند .
دوره ی نوسنگی
در دوره نوسنگی انسان در راه تسلط بر محیط خویش گام بزرگی برداشت . دراین دوره  بود که انسان به کشاورزی پرداخت و موفق به اهلی کردن برخی جانوران وحشی گردید ، و با این کار ، از شکار کردن ، به کشاورزی و دامداری و تشکیل نخستین گروه های کشاورزی روی آورد .
به طور کلی دوره نوسنگی ، دوره ای بود که انسان از طبیعت جدا شد و دست به ساختمان سازی و تغییر محیط خود زد. انتخاب فرم دایره ی برای خانه از نظر اصول تکنیکی بیشتر به خاطر مشکلات سقف آن بوده است ، عده ای معتقدند که انسان این فرم را از طبیعت و چیزهایی که در آن برای او شناخته و مظهر عظمت بودند تقلید کرد . مانند خورشید ، ماه . به همین منظور کهن ترین منطقه ای که آثار ساخت بشر در آن ایجاد گردید خاورمیانه (گهواره تمدن ) نامیده اند .
کلمات کلیدی :
ارتزاق : رزق ، کسب درآمد و معیشت
پارینه سنگی : دورترین ، قدیمی ترین دوره سنگی
ویژگی های معماری اسلامی
یکی از ویژگی های بسیار مهم معماری اسلامی استفاده از آجر است ، معماری اسلامی به شدت مبتنی بر آجر است . چرا آجر ؟ بدین جهت که آجر از خاک است و انسان نیز از خاک ، یعنی ما نسبت بی واسطه تری به خاک داریم تا معدن . معدن و منابع سنگی محصول فعل و انفعالاتی است که آن ها در خاک وجود ندارد . این را دوباره تکرار می کنم که واسطه ما با خاک بیشتر از سایر چیزهاست . خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید : انسان را از خاک آفریدیم و نه از « من حجر » بنابراین وسعت ارتباط انسان با خاک وسیع تر است و این وسعت به صورت دایم منشأ خلقت انسان را برای او بازگو می کند و انسان مهم تر از آن انس روحی ، انس با خاک را دارد.
نکته دوم فرمها هستند فرم معماری اسلامی بیشتر تجریدی است تا سخت و سنگین و سرد، یعنی استفاده از خطوط منحنی و قوس در معماری اسلامی بیشتر است و این یکی از ویژگی های مهم است ، زیرا انسان از لحاظ روانی ، روحش با قوس و انحنا بیشتر ارتباط برقرار می کند ، تا خطوط کاملاً مستقیم . از این گونه موارد ما بسیار داریم . به عنوان مثال در رنگ ها نیز این گونه است با رنگ های لاجوردی و فیروزه ای در معماری اسلامی بشتر استفاده می شود ؛ استفاده از این رنگ ها ، از نظر روانشناسی اثبات شده که رنگ هایی در انسان احساس آرامش ایجاد می کنند .ده ها مثال در این خصوص می شود بیان کرد که معماری اسلامی بر بنیاد فطرت شکل گرفته است ، بنابراین با روح انسان ارتباط برقرار می کند . گفته شده است در معماری اسلامی معنا بر فرم غالب می شود .

فصل دوم
معماری بعد از تاریخ اسلام
ترکیب جوامع اجتماعی و بومی با تنوع مذهبی در اسلام ، از نظر اهمیت و تأثیر آن ، از منطقه ای به منطقه دیگر و در دوره های  مختلف ، متفاوت است و به راحتی قابل تعریف نیست ، اما مهم است که از وجودشان آگاه باشیم .
حضور هنر – یعنی تکنیک های زیباسازی محیط پیرامون انسان و ارزیابی اشیایی که توسط گروه یا افرادی برای آن ها ایجاد می شود – در میان همه ی فرهنگ ها متداول است . هنر در هر منطقه ای تحت تأثیر محدودیت های اجتماعی ، ایدئولوژیکی ، مذهبی و تاریخی و یا جغرافیایی است . فرهنگ اسلامی از این قاعده مستثنی نیست .
۱)نخست آنکه فرهنگ اسلامی ، گذشته تاریخی مناطقی را که به ارث برد یا فتح کرد ، به روش های پیچیده ای شناخت، پذیرفت یا رد کرد .
۲) دومین الزام ، شامل جنبه هایی است که توسط این اعتقادات جدید تحمیل یا به طور ضمنی بیان شد . این جنبه ها که طی قرن ها به گونه های متفاوتی تفسیر شده اند ، در مجموع جزء ویژگی های دائم وپایدار تمدن اسلامی بوده اند.
۳) مسجد سومین نمونه و الزام اسلامی است که از نظر فنی ، ابتداء جزء ملزومات این دین نبود و بعدها نشانه حضور مسلمانان شناخته شد . سه مورد از جنبه های فرهنگ اسلامی نشأت گرفت .

فصل سوم
انواع معماری اسلامی
مسجد
ساختمان های معروف به مسجد ، همواره مرتبط با حضور اسلام بوده اند . اما نمی توان به سادگی هر مفهومی را که کلیسا ، معبدو کنسیه در مذاهب دیگر دارد ، به بافت اسلامی منتقل کرد . کلمه « مسجد » بارها در قرآن به چشم می خورد . این کلمه از نظر فنی یعنی « محل سجده » . در قرآن گفته شده است که « تنها کسانی که به خداوند در روز جزا ایمان دارند زکات می دهند و از غیر خدا نمی ترسند ، می توانند در محل عبادت خداوند ساکن شوند . »  در این جا به یک نوع ساختمان جدید اشاره شده است . زیرا در آن زمان چنین چیزی وجود نداشت ، بلکه محلی بود که آن ها می توانستند برای نماز گرد هم آیند. چنین فضاهایی در هر کجا می توانست باشد ؛ مثلاً در یک خانه شخصی (مانند خانه پیامبر که بعدها تبدیل به مسجد مدینه شد ) ویا عناصری که در یک فضا نمادین بود مانند سنگ ها . طی قرن های اول مسجد به عنوان یک ساختمان مجزا و منحصر به فرد با تیپ شناسی خاص خود شکل گرفت که بخش های تکنیکی خاص خود را داشت . این امر نتیجه فتح سرزمین های بسیار به دست مسلمانان بود .
ساختار و کاربرد مسجد
برای مسلمان ، هر مکان مناسبی برای نماز خواندن حتی یک مکان موقت ، مسجد است ؛ بنابراین ، هزاران مسجد کوچک وجود دارد ، که به یک خانواده ، یک بخش یا یک گروه اختصاص دارد .اما از ابتدا وقتی که پیامبر ، مردم را در خانه اش در مدینه، جمع می کرد این تلقی ایجاد شد که مسجد تنها یک فضای دینی که محدود به جامعه مسلمان باشد ، نیست . این مکان اساساً برای عبادت بود ؛ به ویژه برای نماز جماعت که پیشنهاد می شد همه مسلمانان برای نماز جمعه در آن شرکت می کردند ، همین طور برای بستن پیمان وحدت با حکام ، جمع آوری مالیات ، آموزش ، جنبه های زندگی اجتماعی و سیاسی که چنین فضایی مسجد جامع نامیده می شد.
تنها پیش نیاز یک مسجد فضای بزرگ آن بود که بتوان جمعیت یک ناحیه را در آن جای داد. یک دیوار که آن را از بقیه قسمت های شهر جدا کند . مسجد در جهت قبله قرار داشت . کم کم دیگر پیش نیازهای مسجد مطرح شد مانند محراب ، مناره که محراب : جایگاه امام جماعت برای نماز جماعت است ، منبر : مکانی که علماء در آن سخن می گویند ، مناره : محلی برای اذان گفتن است.
کلمات کلیدی :
کنیسه : ربط = هم کُهَن – هَم کُف     تئوریک : آموزش
جایگاه شهر در معماری اسلامی
جایابی بیشتر شهرهای کهن بر پایه ی معیارهای ویژه ای انجام می شده ست .معیارهایی چون افتادن بر سر راه شاهراه ها و گذرهای اصلی ، اعتبار بازرگانی داشتن ، مرکزیت داشتن نسبت به پیرامون خود ،سیل گیر نبودن ، سخت بودن زمین آن ، زمین لرزه خیز نبودن و ویژگی های دیگر .
پیش از اسلام بیشتر شهرها به گونه کلات ساخته می شدند و دارای برج و بارو بودند. مردم در این دژها بر پایه رده بندی طبقاتی خانه می گزیدند . در گذشته سه رده اجتماعی میان مردم بوده که سپس چهار رده شده است.
این چهار رده در بر گیرنده ارتشتاران ، موبدان ، استرپوشان و صنعتگران بوده است ؛ که هر کدام از آن ها در شهر جای ویژه ای داشته اند و نمی توانستند در محل های دیگر خانه گزینند .
کُهندژ ، دژ مهم شهر بود که گاهی در درون شهر و گاهی بیرون با روی شهر و بیشتر در کوی ارگ بوده است. نگهبان آن جا ارگبُد نامیده می شد و هر ارگ برای خود بارو و خندق جدا داشته است. (نمونه ارگ تهران)
شکل شهر
شهرها در ایران معمولاً دو شکل خاص داشتند .
۱-شهرهای پیچازی (شطرنجی) = که در آن گذرها و کوچه ها عمود بر هم هستند.
۲- شهرهای تَنسِتِه ای (تار عنکبوتی) که مانند دایره ای است که در کانون آن ساختمان های اصلی مانند آتش کده ، ساختمان فرمانروا و مانند آن جا داشت.
شهر در بردارنده = کوی (محله)، کوچه ، بازار ، ساختمان و غیره … می شده است .
اجزای شهر
کوی  : (محله) کوی یا محله ، یک شهر کوچک در دل شهر بوده است . چنان چه اشاره شد ، پیش از اسلام شهرها بر پایه ی نظام طبقاتی سامان بندی می شده اند . پس از اسلام این نظام فروپاشید و محله ها بر پایه ی همانندی های دیگری شکل گرفتند ، بر پایه ی همشهری بودن ، مانند محله شیرازی ها ، بر پایه ی پیشه ها مانند محله حصیر باف ها .
کوچه  : کوچه رگ های شهر و راه های باریکی است که خانه ها را بهم پیوند می زند . در گذشته بیشتر گذرها به گونه ی سه کوچه بوده اند . چون تلاش می شده که در گذرها برخورد پدید نیاید هر کوی یا محله چند کوچه داشت .

گرمابه
ساختمانی همگانی بود که با یک درگاه به بیرون راه داشت تا هوای درون آن همواره گرم بماند . گرمابه ، برابر جایگاه گرم است هم چون سردابه که برابر چایگاه سرد است و به زیرزمین و یا در گذشته به ساختمان تابستان نشین گفته می شد .مردم ایران چه پیش و چه پس از اسلام به پاکیزگی اهمیت فراوان می دادند ، گرچه پس از اسلام اهمیت آن پیش از گذشته شد در گذشته های دور ، پیروان آیین مهر و زرتشت به پاکیزگی بسیار توجه داشته اند در ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش شستشو به گونه ی امروزی نبوده است در آن زمان گرمابه ساختمانی گرم بود ، و شستشو در ظرفی بزرگ به نام آبزن انجام می شده است چون مردم آب را مقدس می شمردند و نمی خواستند آن را آلوده کنند ، پساب را پیش از شستشو روی زمین می ریختند یا به آسمان می پاشیده و هرگز آن را در آب پاک نمی ریختند . هنوز نیز در پیرامون شهر یزد ، هنگام شستشوی رخت مردم به آب جوی دست نمی زنند ، بلکه جوی گوچکی در کنار آن درست می کنند و پیوند آن با آب روان را می برند و در آن رخت خود را می شویند و روی پساب خاک ریخته یا آن را بر روی زمین می پاشند . گرمابه هم مانند بازار افزون بر این که کارکردی ویژه داشته جای گردهمایی مردم محل نیز بوده است .
اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش        رفیق حجره و گرمابه و گلستان باشد
حمام ها و آیین ها
آیین هایی مانند حنا بندان ، حمام عروس و زایمان و مانند آن نیز در گرمابه انجام می گرفته است . گرمابه ی زنانه از مردان جدا بوده است و راه آن ها حتی از یک کوچه نبوده و به گونه ای آن ها را کنار هم می ساختند که خزانه ها به هم می چسبیدند و از یک تون گرم می شدند .

ارتباط اجتماعی
برای گرمابه های ویژه زنان جاهای بزرگی برای کارکردهای گوناگون درآن ساخته می شد به گفته ی دیگر فضایی آزاد برای ارتباط های اجتماعی و گفتگو و … در برخی محل ها که تنها یک گرمابه داشتند ، برخی روزها ویژه ی زنان و برخی روزها ویژه ی مردان بود به هر رو بهره گیری از یک گرمابه به دلیل جنبه های بهداشتی برای زن و مرد نادرست شمرده می شد . از گرمابه های کهنی که از سده ی هشتم به جا مانده گرمابه ی وزیر در یزد و دیگری از زمان آل مظفر ،گرمابه معین الدین معلم در نزدیکی مسجد جامع یزد را می توان نام برد.
دالان
در گرمابه ها برای این که هوای بیرون کمتر با هوای بینه آمیخته شود و درون آن گرم بماند ، دالانی پر پیچ و خم ، بینه را به دهلیز و دهلیز را به بیرون می رساند می دانیم که انسان هنگامی که یکباره از جایی گرم به جای سرد و یا وارون آن برود ، چون دمای هوا ناگهان تغییر می کند ، ممکن است بیمار شود برای همین در [ ساماندهی فضایی] گرمابه ها به این نکته توجه می شده ست و همواره دالانی پیچ در پیچ ، دهلیز را از درآیگاه گرمابه جدا می کرده است بدین گونه هوای سرد بیرون نمی توانسته یکباره به درون درآید گرمابه های کهن همگی دارای ۳ بخش بنیادی هستند.
۱-بینه یا رختکن ، فضایی بزرگ و سرپوشیده با حوضی بزرگ در میان سکوهایی در گرداگرد آن است . این حوض هم برای شستن و آب کشیدن پا و هم آذین می باشد . پس از دالان، دهلیز و سپس بینه یا رختکن می باشد .
۲- میان در میان دو بخش بینه و گرم خانه جای دارد میان در راهرو یا دالانی است که به چند جا راه داشته ، یکی به آبریزگاه ها و دیگری به جایگاه ستردن مو . بدین گونه میان در هوای گرمخانه و بینه را از هم جدا نگه می داشته و یک فضای میانجی بوده است .
۳- گرمخانه یا صحن گرمابه ، گرم ترین بخش گرمابه است این بخش یک خزانه ی آب بزرگ و دو خزانه ی کوچک دارد یکی آب سرد ودیگری آب داغ که در دو سوی خزانه بزرگ هستند و آب آن ها را همیشه تمیز نگه می داشتند و کسی به آن ها دست نمی زده است و درون آن ها هم نمی رفتند .
وان : واژه ای روسی است                 تون : خُند ، گل خُس ، کانون آتش
اَرسن بازار  : در مسیرهای اصلی بیشتر شهرها، بازار ساخته می شده است . بازار در آغاز در کنار دوارزه ی اصلی شهر و در راستای جاده بازرگانی جای داشته و مانند یک خیابان سرگشاده بوده است .
معماری بازار : معماری بازارها شایان توجه و بررسی است . به طور کلی بازارها یا سرپوشیده اند و یا سرباز . برخی بازارها هم چون میدانی پهن با دار و درخت هستند . مانند میدان نقش جهان و بسیاری سرپوشیده اند . اندامهای گوناگون بازار عبارتند از : راسته که اصلی ترین اندام بازار است ، رسته ، دالان ، سرا ، خانبار ، دکان و مغازه .
تزئینات ساختمانی در معماری اسلامی
نقش تعیین کننده عامل مصالح ساختمانی در شکل بخشیدن به شیوه های گوناگون معماری و آفرینش فرم های مختلف از دوران پیش از تاریخ تاکنون پدیده ایست که بدون شناخت جامع آن امکان تحلیلی درست در زمینه سبک شناسی و تحول فن و هنر معماری میسر نخواهد بود. دراین راستا آگاهی بر چگونگی شرایط طبیعی و آب و هوائی هر منطقه و گونه های مختلف مواد اولیه موجود و مورد استفاده در کار ساختمان در آن محل از بنیادی ترین مسائل به شمار می رود . اما آن چه را که باید به آن بهاء فراوان داد عبارت است از نقش عامل انسانی ، به عنوان نیروی اصلی و بهره جوینده از تمامی مواهب و امکانات طبیعت برای خلق آثاری مفید، با صرفه ، موزون و زیبا و دیرپا .
در آئیین ایرانیان آلوده ساختن و هدر دادن آب و خاک عاملی ناپسند بوده است. گام های مستحکمی که نسل های پی در پی با شعوری چشم گیر برداشته اند در طول هزاره ها به یاری خشت و آجر توفیق در آفرینش شاهکار گوناگون در معماری پدید آورده اند. ساکنان ایران که در طول هزاره ها با کاربرد آجر در بخش هایی از بنا آشنائی یافته بودند با رشد روز افزون جمعیت و گسترش شهرنشینی آجر را به عنوان عمده ترین مصالح با توجه به محدودیت استفاده از چوب در ناحیه هایی از سرزمین ، مشکل کاربرد سنگ به دلیل انتقال حرارت در منطقه های گرمسیر با صرفه بودن و بالاخره خوش دست بودن و قابلیت بالای اجرا مورد استفاده قرار گرفت .
درباره نقش آجر و مهارت معماران ایرانی در کاربرد آن در کار پوشش های وسیع و بلند با توجه به اهمیت امر جا دارد تا نکاتی یادآور شود .در معماری امروز استفاده از فولاد و بتن در کار ساختمان پوشش های وسیع برای معماران به وجود آورده . معماران ایرانی به یاری آجر و ملات های مناسب توفیق اجراء پوشش های بسیار شکوهمند را به دست آورده اند . به کار بردن مستمر و گسترده آجر در معماری دوران بعد از اسلام ایران ، موجب گردید تا جدول معماری ایرانی چه از نظر تناسب ها و چه از نظر جنبه های استاتیکی تحت تأثیر قرار گیرد .
گونه های مختلف آجر تزئینی
۱-آجر واکوب و آبمال = جهت کار در نمای ساختمان
۲- آجر پیش بر = آجر با شکل مختلف برای ستون ها – دورها
۳- آجر مهری = که به نوع آجرهای نقش دار معروف است
۴- آجر تزیینی قالبی و تراش = در اندازه مختلف هندسی و غیر هندسی خاص دوران قاجار
۵- آجر آبساب = که در گنبد کاری ها استفاده می شود

تزئینات معماری اسلامی (سبک کاشیکاری )
همانند دیگر هنرهای تمدن اسلامی کاشیکاری از اعتبار ویژه ای برخوردار است . هنر کاشیکاری که در تزئین و استحکام بنای تاریخی نقش مؤثری دارد به گذشته بسیار دور باز می گردد . در اواخر هزاره دوم ق . م  هنرمندان ایران زمین ، آشنا به ساخت خشت و آجرهای لعابدار بوده و از آن برای آرایش بناها استفاده می کردند . در دوره اسلامی بتدریج هنر کاشیکاری همانند آجر کاری و گچبری با شیوه جدید آغاز گردید . و در تمامی ادوار اسلامی به دو علت اساسی (آرایش و استحکام بنا ) کاربرد داشت . ساخت و نگرش آن نیز متفاوت است مانند :
کاشی یکرنگ ؛ آرایش و تزیین بناها در اوایل اسلام تزئینات معماری عهد ساسانیان
کاش معرق ؛ بعد از کاش یکرنگ در ایران رواج یافت که به شکل گل و بوته بود
کاشی هفت رنگ ؛ از قرن یازدهم به دلیل اقتصاد بد و مقرون به صرفه نبود
کاشی طلائی ؛ تزئین و در معماری اولیه اسلام استفاده می شد
نوشته های کاشی
تقریباً در تمام ادوار اسلامی نگارش بر روی کاشی یکی از تزئینات مهم و مورد علاقه کایشگران بود . گاهی هنرمند از شیوه کوفی ، زمانی از نستعلیق گاهی از ثلث آن را قالب زده است.
از دوره صفویه ، نوشته های تزیینی به شیوه های نسخ و ثلث تغییر یافت . کاشیکاری از تزئینات چهارگانه معماری اسلامی است و نمایشی از زیبایی را آفریده و نگذاشته است هنر سنتی پا به عرصه فراموشی بگذارد .

آرامگاه
در این فصل سعی می شود مروری داشته باشیم بر گونه های مختلف آرامگاه ها . در این مسیر از گونه های نخستین آغاز می کنیم که گورهای گروهی یکی از قدیمی ترین انواع آن ها می باشد . گورهای گروهی که در تپه سیلک یافت شده نشان می دهد که مردم ایران در گذشته های دور مردگان را خاک می کردند در جنوب ایران و در نزدیکی سکونت بختیاریان آثاری کهن از گورهای گروهی بر جا مانده است . هر گور سردابی داشته که مرده ها را در آن قرار می دادند و ابزارهای گران بهایی را با مرده خاک می کردند زیرا آن ها به جاودانگی روح باور داشتند. نمونه های آن در مارلیک و در چراغ علی تپه یافت می شود .البته در همان زمان در جاهای دیگر آیین ها و روش های دیگری مرسوم بوده است. در خوزستان در هفت تپه و نزدیک چغازنبیل گورستانی گروهی یافت شده که بسیار با شکوه است وسردابی با یک سکو دارد که بی گمان از آن پادشاهان و شاهزادگان بوده است چنین گوری از یکی از پادشاهان ایلامی در بهبهان یافت شده که همراه خود حلقه فرمانروایی از طلا دارد آن ها مرده را در پارچه های زیادی و زبر می پیچیدند و در یک تابوت فلزی همانند یک وان می گذاشتند چون کم کم آب درون آن افتاده بود کالبد ، زیر رو شده است [احتمالاً شناور شدن اجساد در داخل تابوت ] این مردگان مومیایی نشده بودند زیرا مومیایی کردن در ایران مرسوم نبوده است .
دخمه
ساخت آرامگاه در میان پیروان همه ادیان رواج داشته است ، حتی در میان زرتشتیان که رسم نبوده مردگان را به خاک بسپارند . از نمونه های آرامگاهی که از آن ها بر جای مانده چنین بر می آید که نخست مرده را در جایی دور از آبادی به نام دخمه یا داغگاه می گذاشتند . این رسم یادگار زمانی است که آریایی ها مانند هندوهای امروزی مرده هایشان را می سوزاندند [ احتمالاً پیش از آیین زرتشتیان ] و بیشتر دخمه ها را دور از آبادی بر فراز تپه ها می ساختند ؛ آن ها برخی استوانه ای شکل بودند که از سنگ ساخته می شدند تا از جنس خاک نباشند بیشتر آن ها شاید دری هم نداشته اند و با نردبان به درون شان می رفتند [ پس از بردن مرده به درون آن ها ] تخته سنگی طبیعی می یافتند و مرده را به آن می بستند ؛ سپس کرکس ها و لاشخورها بدان هجوم می آوردند و کالبد مرده را به جز استخوان ها می خوردند و پاک می کردند . در میان این برج، چاله ای بوده که استخوان های بازمانده مردم عادی را در آن می ریختند و استخوان بزرگان و توان مندان را در اُستودان یا اُسدانه نگه می داشتند .در هندوستان به جای استودان ، استوپه دارند.
استودان : اُسدانه : استخوان دان              استوپه : جایی که تپه استخوان ها است .
نیالودن خاک
برخی از باستان شناسان بر این باورند که زمان هخامنشیان و حتی پیش از آن هم مردگان را به خاک می سپردند . روشن است که زمان هخامنشیان و هم چنین زمان ساسانیان این کار انجام نمی شده است . امروزه زرتشتیان نیز در نوشته هایشان بر این پافشاری می کنند که آن زمان خاک کردن مردگان ناروا شمرده می شده ، چون خاک را آلوده می کرده است . البته روشن نیست که هخامنشیان زرتشتی بوده اند یا نه . در زمان اشکانیان مرده ها را درون تابوت می گذاشته اند و خاک می کرده ند . تابوت ها همانند وان بوده و شاید آن ها تن خود را نیز در چنین وان هایی بهنام آبزن می شستند این تابوت ها دری داشته که بسته می شده است . آن زمان بدترین جاهانساکده ، یا جایی بوده که مرده را در آن نگه می داشتند ولی از آن روزگار ، هیچ استودانی بر جا نمانده است .
بارگاه های مقدس و امام زادگان
یکی از ساختمان های ویژه در معماری ما بارگاه های مقدس و آرامگاه امامزادگان است که از جهاتی با آرامگاه های دیگر تفاوت دارد . امامزاده ها در سراسر ایران پراکنده اند ولی در برخی سرزمین ها بیشتر و در برخی کمتر هستند . در سرزمین هایی مثل سیستان و بلوچستان کمتر امامزاده یافت می شود حتی زیارتگ ها های آن ها مانند امام زاده نیست چون شیعیان در آن جا کمترند در سرزمین آذربایجان هم تا پیش از قره قویونلوها کمتر امام زاده ساخته شده بود . پس از آن ها و بویژه زمان صفویان که شیعه بودند ، چند امامزاده در پیرامون تبریز و مراغه ساخته شد که در مقایسه با امامزاده های بزرگی که در شهرهای کنونی ایران یافت می شوند اهمیت چندانی از دید معماری ندارند حتی در سرزمین خراسان هم امامزاده کم است و تنها حرم امام رضا (درود خدا بر او ) و آرامگاه تنی چند از یاران خواجه اباصلت و خواجه ربیع ، و امامزاده عباد کاخک ار می توان با امامزده های قم و کاشان و ری مقایسه کرد .
آرایه ها
در همه ی آرامگاه ها و بقعه ها و حرم ها ، نمونه هایی از معماری و آرایه یافت می شود که بسیار ارزشمند است و باید گفت همین آثار هنری است که معماری ایران را نگه داشته اس هر کدام از این بقعه ها، یک موزه معماری است ، از فنون ساختمانی در زدن تاق و گنبد تا الگوهایی که در ساختمان سازی آن ها استفاده شده و هم چنین همه ی هنرهایی که درآرایه ها به کار رفته است ، مانند کاشی کاری ، گره سازی با آجر یا با کاشی ، با آجر و کاشی در هم (معَقّلی ) ، کاشی تراش ، کاشی پیش بر ،گچبری های شیر و شکری ، هم چنین آینه کاری و مذهب زیر نقش و نیز کارهای روی چوب ، از درها تا ،دست انداز ها و نرده ها ، انواع ضریح ها از چوب یا فلز و به ویژه نوع فولادی آن ، قبه ها و مکعب های با شکوه و سپس کتیبه ها و خطوط مختلف که همگی شایان توجه هستند .
درباره ی نگاره ها (نقوشی ) وآرایه هایی که در حرم ها کار می شود ، باید گفت شکی نیست که در هنرهای وابسته به معماری ایرانی ، هرگز به تقلید محض از طبیعت روز آورده نشده است . هنرمندان الگوها را از طبیعت انتزاع می کردند و به نگاره هایی تجریدی می رسیدند قالیبافان به آن نگاره های یله ای یا آزاد می گویند . نگاره ها بیشتر نمادهای معنوی و روحانی را به یاد می آوردند که مایه ی آرامش روح و روان است . ولی گاه در ساختمان هایی چون سراها وکاروانسراها نگاره های طبیعی یافت می شود. برای نمونه در کاروانسرای و زیرکاشان و یا سرای گنجعلی خان نگاره های آهو و تازی کار شده است .
قدیمی ترین امام زاده
مجموعه ی حرم امام رضا (ع) کهن ترین حرم در ایران نیست ، بلکه حرم امامزاده علی بن محمد باقر در کاشان از آن کهن تر است . او فرزند امام محمدباقر (درود خدا بر او ) بوده است . با این همه باید گفت حرم امام رضا (ع) یکی از بزرگ ترین و با شکوه ترین زیارتگاه های جهان است و در دل شهری ساخته شده که همه ی مردم آن شیعه هستند .
تعریف چند واژه در زمینه آرامگاه
مرقد :به معنی آرامگاه است و بیشتر به آرامگاه بزرگان گفته می شود . مزار هم به معنی آرامگاه و هم جای زیارت و دیدار کردن است و لزوماً به آرامگاه بزرگان و امامان گفته نمی شود، به هر گوری که مردم به دیدار آن می روند ، می توان گفت . حتی به باغ یا تماشاگاه هم مزار گفته شده است . هنوز در سرزمین های شرق ایران و به ویژه در افغانستان به گردشگاه ، مزار می گویندکه به آن چمن هم گفته می شود در کاشمر هم جایی است به نام باغ مزار ، زیرا معمولاً مردم گورستان ها را چه گور بزرگان بوده و چه مردم عادی ، درختکاری می نمودند و آن ها را به گردشگاه عمومی تبدیل می کردن اکنون بیشتر مردم تنها به گور بزرگان بویژه بزرگان فرهنگی مزار می گویند مانند مزار حافظ یا سعدی یا خیام .
مشهد: به معنای جایگاه شهادت است ؛ سنابادتوس ، مشهد امام رضا (ع) است و جایی است که ایشان در آن جا شهید شده اند . نجف ، مشهد حضرت علی (ع) است کربلا مشهد حضرت سید الشهدا (ع) می باشد آمل ، مشهد میر بزرگ است که البته میر بزرگ شهید نشده است ولی به گور او مشهد گفته می شود .
فصل چهارم
معماری بعد از اسلام تا به امروز
در دنیای اسلام ، این امکان وجودداشت که ترکیب محدود سبک های شرقی و غربی دیده شود . کل معماری سکولار اواسط قرن نوزدهم میلادی عمیقاً تحت تأثیر مدل های دولت های مستعمره غربی قرار گرفتند . از سوی دیگر ، در اوایل قرن بیستم میلادی ، سبک های ساختمانی و عناصر رسمی دنیای اسلام ، باعث پیشرفت معماری در اروپا و ا مریکای شمالی شد . معمارانی چون والتر جذابیت به کارگیری کم کردن فرم در شکل شرقی ( مانند ساختمان صنعان یا معماری قرون وسط مغرب) در مفهوم معماری مدرنشان را کشف کردند . به علت یکپارچگی اقتصادی و سیاسی بین المللی ، معماری اسلامی قرن بیستم میلادی دیگر نمی تواند به طور جامع به شکل مجزا در نظر گرفته شود و یک نوع ساختمان خاص اسلامی باقی بماند . به همین علت ، اظهار نظرهای بعدی محدود به این نوع خاص ساختمان شامل انواع مختلف مهم ترین نمونه ها و روندهای معماری مسجد قرن بیستم میلادی شد .
معماری برای جوامع اسلامی امروز
وقتی آقاخان جایزه اش را برای معماری ایجاد کرد ، جنبه های وسیعی از سوی معماران در نظر گرفته نمی شد و در مواردی آثاری غیر هارمونیک کشف شد . توجه آقاخان بیشتر به دنیای مسلمانان بود که تا حدی مورد بی توجهی قرار گرفت . وجود تفکر و احساس نسبت به سرپناه – تزئیین آن از سال ها دور مورد توجه بوده تا عصر ماشینی امروز که گذشته ی معماری سنتی برای جاودانی کشورمان شده است.
مقایسه معماری اسلامی در زمان حاضر و تفاوت آن با گذشته
معماری رایج امروزی را ایران برگفته از معماری غربی و از دست رفتن فرهنگ و معماری اسلامی است که تنها نام و یادی از آن به جا مانده است . حال آن که در معماری نوین ایرانی ابتدا فرم ، سپس فضا و نیاز منطبق با فضا به وجود می آید و معماران به مثابه خالقان بنا ، اثری را خلق می کنند که عمری کوتاه دارد و ادامه حیات شان به فن آور و تکنولوژی وابستگی دارد در حالی که در معماری اصیل اسلامی معماران خلاقانه به خلق فضا و بنا می پرداختند . یکی از مهم ترین و اصلی ترین معماران اصیل اسلامی ارزش نهادن به ماهیت نیازهای انسان می باشدکه این دیدگاه منجر به خلق فضایی مناسب می شد که نیازهای ساکنین را که بر آیین فرهنگ و اقلیم محل سکونت ایشان منطبق می باشد فراهم می آورد و در نهایت بنای ساخته شده علاوه بر تأمین نیازهای ساکنین ، فرم های بدیع و قابل توجهی داشت که این امر نیز بیانگر هنر ، خلاقیت معماران ایرانی بوده است.
در حالی که معماری رایج امروزی ، متأثر از فرهنگ غربی می باشد و با تأثیر از استانداردهای غربی شکل مدوله ای به خود گرفته و به فرهنگ ، آداب و رسوم ایرانیان بی توجه است خانه ی ایرانی مسلمان با خانه یک آلمانی مسیحی مشابه است . علاوه بر این که در سراسر جغرافیایی ایران مردمانی با آداب و رسوم مختلف زندگی می کنند که (کرد ، لر ، ترک و …) علارغم اشتراکات فراوان تفاوت هایی نیز دارند و هر کدام با توجه به فرهنگ و اقلیم محل زندگی ، نیازهای گوناگون و مختلفی خواهند داشت .
نمونه هایی از فضا در معماری اصیل ایرانی      نمونه هایی از فضای پرت در معماری نوین اسلامی
حفظ حریم                     فضای پرت
شکست دید در مسیرهای دالان             پله
مهار کردن گرمای تابستان                      زیر پله
موقعیت اتاق تابستان نشین             نماسازی های فرمال
ایجاد سایه درفضای باز ایوان             نورگیر میانی
مهار کردن سرمای زمستان             (در طبقات ) پاسیو
موقعیت اتاق زمستان نشین
راهکار
زمانی که می خواهیم یک فرهنگ را در جامعه ای رواج دهیم بابت آن باید هزینه هایی هم پرداخت شود و درباره آن تبلیغات گردد . در مورد معماری اسلامی نیز باید دانش آموخته گان این رشته کوشش خود را مبذول داشته و این رشته و این سبک معماری را به مردم بشناسانند تا مردم راغب به ساخت ساختمان ها و بناهایی شوند که مطابق با اصول اسلامی و معماری آن باشد .
پیشنهاد
اگر فارغ التحصیلان رشته های معماری اسلامی با مطالعاتی که داشته اند از فایده ها و ضررهای معماری اسلامی و غیر اسلامی به خوبی آگاه شده باشند می توانند از آموخته های خود برای ساختن بناهای عمومی و خصوصی استفاده های بهینه ای بکنند و صاحبان ساختمان ها و بناها را به مزیت های معماری اسلامی آگاه سازند.

نتیجه گیری
آن چه مسلم است رسالت معماران ، زمانی تحقق می یابد که معماری بتواند نیازهای روحی و رواین ساکنین و کاربران را برآورده سازد بنابراین نقطه اوج و شکوفایی معماری در ایران اسلامی آن جایی است که بتوانند نیازهای ایرانیان مسلمان را مرتفع نماید که این امر مستلزم تغییر رویکرد فرم، فضا و معماری است .
هم چنین لازم است جایگاه فن آوری های نوین و انرژی های تجدید ناپذیر در معماری ایران مشخص گردد از این رو بنابر مورد فوق می توان گفت شناسایی نیازها و طراحی استانداردهای ملی متناسب با این نیازها ، اولین گام در مسیر دستیابی به نقطه اوج معماری در ایران است.

منابع :
زارعی ، محمد ابراهیم ، آشنایی با معماری جهان ، چاپ دوازدهم ۱۳۹۱، تهران ، فن آوران ، ۱۳۸۹.
مارکوس تسنین اولگ گرابر ، معماری اسلامی ، ویراستار : مهدی شادخواست ، ترجمه اکرم قیطاسی ، نشر تهران ، شرکت انتشارات سوره ، مهر ۱۳۸۸ .
پیرنیان ، محمد کریم ، معماری ایرانی ، سروش دانش ، چاپ چهارم ، ۱۳۹۱.
کیانی ، محمد یوسف ، معماری ایران ، دوره اسلامی ، تیراژ چاپ اول ، ۳۰۰۰ نسخه ، تاریخ انتشار ۱۳۶۶ .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 

تستت متن منو